در موزه هنرهای معاصر تهران بررسی شد؛شش آلبوم تاریخی؛ روایتی تصویری از ایران و جهان در دوره قاجار
نشست تحلیلی «شش آلبوم تاریخی از گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران» روز سه‌شنبه ۳۱ شهریورماه، هم‌زمان با برپایی نمایشگاه عکس «این صورت باقی»، در کتابخانه موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شد؛ نشستی که در آن، شش آلبوم تاریخی گنجینه موزه، نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از عکس‌های به‌جامانده از گذشته، بلکه به‌مثابه اسنادی تصویری برای بازخوانی تاریخ اجتماعی، فرهنگی و مناسبات ایران با جهان در دوره قاجار مورد بررسی قرار گرفت.
در آغاز نشست، بابک مفیدی، معمار و پژوهشگر و مدیر جلسه، با تأکید بر اهمیت آلبوم به‌عنوان یک کلیت تاریخی، توجه را از «عکس منفرد» به «مجموعه عکس‌ها» معطوف کرد. از منظر او، آنچه یک آلبوم را به سندی تاریخی بدل می‌کند، تنها سوژه هر تصویر نیست؛ بلکه ترتیب تصاویر، شیوه انتخاب و گردآوری آن‌ها، هویت گردآورنده، زمان شکل‌گیری مجموعه و حتی مسیری که آلبوم برای رسیدن به ایران طی کرده است، همگی بخشی از روایت پنهان آن را شکل می‌دهند.
مفیدی در ادامه، با اشاره به پیدایش و گسترش عکس‌های «کارت ویزیتی» در اروپا از میانه قرن نوزدهم، به تحولی پرداخت که عکاسی را از تجربه‌ای شخصی و محدود، به پدیده‌ای اجتماعی و کالایی فرهنگی بدل کرد. امکان تکثیر گسترده تصاویر، زمینه شکل‌گیری فرهنگ خرید، مبادله و گردآوری عکس را فراهم آورد و آلبوم‌ها به محل گردآمدن تصاویری تبدیل شدند که در مسیرهای مختلف میان اروپا، عثمانی، ایران و دیگر نقاط جهان در گردش بودند. به این ترتیب، آلبوم‌های تاریخی را می‌توان ردپایی از شبکه گسترده گردش تصویر و شکل‌گیری نگاه تازه ایرانیان به جهان دانست.
رضا شیخ، پژوهشگر تاریخ عکاسی، در ادامه با تمرکز بر روش‌شناسی مطالعه آلبوم‌های تاریخی، بر تفاوت اساسی میان خوانش یک عکس منفرد و مطالعه یک آلبوم تأکید کرد. به گفته او، آلبوم امکان هم‌نشینی تاریخ خرد و تاریخ کلان را فراهم می‌کند؛ زیرا در کنار محتوای هر تصویر، ترتیب قرارگیری عکس‌ها، انتخاب و حذف تصاویر و حتی ویژگی‌های مادی آلبوم نیز می‌تواند اطلاعاتی درباره جامعه، طبقه اجتماعی، سلیقه و شیوه مواجهه مخاطبان با عکاسی در اختیار پژوهشگر قرار دهد. از این منظر، آلبوم نه ظرفی برای نگهداری عکس‌ها، بلکه خود بخشی از تاریخ عکاسی است.
در ادامه، امین آریان‌راد، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران، به تصاویر دانشجویان ایرانی اعزام‌شده به فرانسه در دوره ناصری پرداخت و این تصاویر را در بستر تاریخ اعزام دانشجویان ایرانی به اروپا بررسی کرد. او با مرور این روند از دوره عباس‌میرزا تا عصر ناصرالدین‌شاه، به سرگذشت شماری از دانشجویانی اشاره کرد که برای فراگیری پزشکی، علوم نظامی، مهندسی، دیپلماسی و دیگر دانش‌های جدید راهی اروپا شدند. این تصاویر، در کنار ارزش عکاسانه، امکان بازخوانی بخشی از تاریخ آموزش، مناسبات ایران و اروپا و تلاش‌های ایران برای دستیابی به دانش و تخصص‌های نوین را فراهم می‌کنند.
در ادامه این بحث، مفیدی به سرنوشت این دانشجویان پس از بازگشت به ایران اشاره کرد و گفت بسیاری از آنان در حوزه تخصصی خود به کار گرفته نشدند و ناچار به فعالیت در مشاغلی متفاوت شدند؛ مسئله‌ای که از دشواری‌های انتقال دانش و تخصص‌های جدید به ساختار اجتماعی و اداری ایران در آن دوره حکایت دارد.
در بخش پایانی نشست، داریوش رحمانیان، پژوهشگر تاریخ و سردبیر مجله «مردم‌نامه»، با طرح مفهوم «تاریخ دیدمانی»، بر ضرورت خواندن تصویر به‌عنوان یکی از منابع تاریخ تأکید کرد. او با مقایسه آلبوم‌های عثمانی و ژاپنی، تفاوت در انتخاب سوژه‌ها و شیوه بازنمایی جوامع را مورد توجه قرار داد و پرسش‌هایی درباره چگونگی ورود تصاویر سرزمین‌های مختلف به ایران، سازوکار گردش آن‌ها، مخاطبانشان و نقش احتمالی این تصاویر در شکل‌گیری تصور ایرانیان از جهان مطرح کرد.
در مجموع، این نشست نشان داد که شش آلبوم تاریخی گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، تنها مجموعه‌هایی از تصاویر متعلق به گذشته نیستند؛ بلکه خود، روایت‌هایی چندلایه از تاریخ عکاسی، مناسبات اجتماعی و فرهنگی، گردش تصویر و چگونگی شکل‌گیری نگاه ایرانیان به جهان‌اند. آلبوم‌ها در این خوانش، همچون حافظه‌ای تصویری، بخشی از تاریخ مواجهه جامعه ایرانی با جهان مدرن را در میان عکس ها، ترتیب صفحات و ردپای نگاه انسان‌های یک دوره حفظ کرده‌اند.